We wtorek 1 lipca minął setny dzień od aresztowania burmistrza Stambułu Ekrema İmamoğlu. Z tego powodu, największa partia tureckiej opozycji – Republikańska Partia Ludowa (CHP) – zorganizowała kolejne protesty pod siedzibą władz metropolii. Poziom mobilizacji społecznej jest jednak mniejszy od tego z pierwszych tygodni od zdarzenia. Obóz rządzący natomiast przeczekał i stłumił najgorętszą fazę protestów oraz przeszedł do kontrofensywy. W jakiej kondycji jest dziś turecka demokracja i przed jakimi zagrożeniami obecnie stoi?
Autor: Krystian Maras
Przełomowe tygodnie dla tureckiego systemu politycznego
18 marca 2025 roku władze Uniwersytetu Stambulskiego unieważniły dyplom ukończenia studiów Ekrema İmamoğlu, stawiając przeszkodę formalną na jego drodze do prezydentury państwa[i]. Dzień później został on zatrzymany pod zarzutami korupcyjnymi i osadzony w więzieniu w dzielnicy Silivri[ii]. Dokonano również kilka fal zatrzymań jego współpracowników z ratusza – łącznie ok. 229 osób[iii]. Stambuł pozostał jednak pod kontrolą opozycji, ponieważ osobę pełniącą obowiązki burmistrza wybrała kontrolowana przez Republikańską Partię Ludową (CHP) rada miasta[iv]. Opisywane wydarzenia opozycja określiła mianem cywilnego zamachu stanu.
Ekrem İmamoğlu, z uwagi na swoją charyzmę oraz możliwość skutecznego pozyskiwania elektoratu nacjonalistycznego i kurdyjskiego, jest największym zagrożeniem dla rządzącego Turcją od 2003 roku Recepa Tayyipa Erdoğana. Zatrzymanie İmamoğlu sprowokowało największe protesty społeczne w Turcji od czasu obrony parku Gezi z 2013 roku, stanowiąc jeszcze poważniejsze zagrożenie dla władzy Erdoğana.
Kierownictwo CHP na czele z przewodniczącym Özgürem Özelem zamierzało skorzystać na fali mobilizacji społecznej. W niedzielę 23 marca przeprowadzono zapowiadane już wcześniej prawybory w partii, mające wyłonić kandydata na prezydenta państwa w wyborach zaplanowanych na 2028 rok – Ekrem İmamoğlu był w nich jedynym kandydatem. Oprócz urn wyborczych dla członków partii, w lokalach organizacji udostępniono również urny dla zwykłych obywateli, którzy w ten sposób mogli wyrazić swoje niezadowolenie z działania obozu rządzącego. W wyniku tego głosowania 15 milionów Turków oddało swój głos (z czego 1,7 mln członków partii)[v]. Jednocześnie mobilizowano społeczeństwo do regularnych protestów antyrządowych – cotygodniowych manifestacji pod stambulskim ratuszem, jak również w regionach tradycyjnie wspierających ugrupowanie prezydenta Erdoğana (np. w Konyi czy Rize)[vi].
Ogłoszono również bojkot przedsiębiorstw powiązanych z obozem rządzącym; głównie kanałów telewizyjnych i popularnej sieci kawiarni, jednocześnie wyznaczając 2 kwietnia jako dzień całkowitego bojkotu konsumenckiego[vii]. Wzmożeniu uległa również kampania zmierzająca do ogłoszenia przedterminowych wyborów parlamentarnych i prezydenckich – partia rozpoczęła proces zbierania podpisów pod petycją w tej sprawie. Jednocześnie, CHP zaczęła rosnąć w sondażach, doganiając rządzącą Partię Sprawiedliwości i Rozwoju (AKP)[viii]; byłaby więc beneficjentem ewentualnych przedterminowych wyborów.
Kontrofensywa polityczna obozu rządzącego
Rząd w Ankarze przeczekał i skutecznie stłumił najgorętszą fazę protestów używając armatek wodnych, gumowych kul oraz dokonując licznych aresztowań wśród protestujących (ok. 1880 osób, głównie studentów, lecz również zagranicznych dziennikarzy[ix]). Nakładano także ograniczenia na media tradycyjne oraz społecznościowe, w których Turcy śledzili przebieg demonstracji[x]. Skuteczne stłumienie antyrządowych protestów wskazuje na wysoki poziom konsolidacji i podporządkowania aparatu represji podległego władzy.
Turecka prokuratura jeszcze w lutym 2025 wszczęła postępowanie w sprawie nieprawidłowości wyborczych w czasie 38. Kongresu CHP z listopada 2023 roku, w wyniku którego frakcja Ekrema İmamoğlu i Özgüra Özela odsunęła od władzy kierującego partią przez ostatnich 13 lat Kemala Kılıçdaroğlu[xi]. Doniesienie do prokuratury zostało złożone przez jednego z członków CHP[xii]. Największej partii opozycyjnej grozi zatem odwołanie obecnego przywództwa i skazanie jego kluczowych członków na kary więzienia i zakaz działalności politycznej z powodu domniemanych oszustw podczas partyjnych wyborów. Działania te, spowodowałyby powrót do władzy poprzedniego przewodniczącego (który wyraził już gotowość do ponownego przejęcia kierownictwa) lub wyznaczenie komisarza przez władzę.
W obliczu oskarżeń obozu rządzącego o nieprawomocność władz centralnych CHP, 6 kwietnia odbył się nadzwyczajny zjazd partii, podczas którego potwierdzono mandat obecnego kierownictwa. Nie zlikwidowało to jednak widma odwołania Özgüra Özela na drodze sądowej[xiii]. 30 czerwca 2025 roku sąd w Ankarze odroczył do września przesłuchania w sprawie nieprawidłowości podczas 38. Kongresu CHP[xiv]. Utrzymywanie statusu niepewności wokół legalności obecnych władz CHP sprzyja obozowi władzy i ma na celu przedstawienie opozycji jako skonfliktowanej wewnętrznie i całkowicie niezdolnej do rządzenia.
Ekrem İmamoğlu nie jest jedynym przedstawicielem opozycji, który został zatrzymany i odwołany ze swojej funkcji. Obecnie w Turcji trwa szeroko zakrojony atak na największą partię opozycyjną przy użyciu upolitycznionego sądownictwa. W okresie od 17.01.2025 r. do momentu napisania artykułu, zatrzymanych lub uwięzionych jest 14 burmistrzów wywodzących się z CHP (m.in. włodarze İzmiru, Adiyaman, Antalyi, czy Adany)[xv]. Rząd w Ankarze zintensyfikował również działania w sferze medialnej, poprzez nakaz aresztowania właściciela Halk TV[xvi] czy wyłączenie stacji Sözcü TV na 10 dni[xvii] (po uprzednich 16 karach finansowych i zawieszeniach emisji, licząc od stycznia 2025)[xviii] – jednych z najważniejszych opozycyjnych kanałów telewizyjnych. Wcześniej obserwowaliśmy analogiczne działania skierowane wobec prokurdyjskiej Ludowej Partii Równości i Demokracji (DEM), gdy zastępowano burmistrzów komisarzami rządowymi z powodu domniemanej współpracy z organizacją terrorystyczną Partii Pracujących Kurdystanu (PKK)[xix].
Działania prezydenta Erdoğana względem opozycji nie spotkały się ze zdecydowanym sprzeciwem ze strony europejskich sojuszników, którzy w obecnej sytuacji geopolitycznej wyżej cenią sobie współpracę z Turcją w dziedzinie bezpieczeństwa od wewnętrznych spraw związanych z prawami człowieka. Ważniejszym zagadnieniem jest jednak reakcja rynków i międzynarodowych inwestorów. Turecka gospodarka znajduje się w permanentnym kryzysie. Mimo skutecznych działań, cenionego w środowisku międzynarodowym ministra finansów Mehmeta Şimşeka, zmierzających do zdławienia wysokiej inflacji i odbudowy wiarygodności gospodarki, sytuacja w kraju wciąż nie wróciła do zadowalającego poziomu[xx]. Warto zaznaczyć, że w następstwie szoku i zawirowań ekonomicznych, które dotknęły gospodarkę tuż po aresztowaniu burmistrza Stambułu, bank centralny w pierwszym miesiącu od zdarzenia przeznaczył ok. 40 mld dolarów rezerwy walutowej na obronę tureckiej liry i stabilizację sytuacji[xxi]. W przypadku rozmontowania największej partii opozycyjnej za pośrednictwem procesu sądowego, turecka gospodarka musiałaby zmierzyć się z kolejnym tego rodzaju szokiem i paniką na rynku.
Status i przyszłość tureckiego reżimu politycznego
Pytanie o stan demokracji w Turcji w ostatnich dwóch dekadach jest jednym z najbardziej kontrowersyjnych. Przed aresztowaniem Ekrema İmamoğlu dominował pogląd, że najlepszym określeniem na turecki reżim polityczny jest autorytaryzm konkurencyjny[xxii]. Jego kluczowym zagadnieniem jest istnienie realnej konkurencji politycznej o władzę, przy jednoczesnym strukturalnym de facto uniemożliwieniu przejęcia władzy przez opozycję, ze względu na przewagę konkurencyjną rządzących. Od przejęcia władzy w 2003 roku, Recep Tayyip Erdoğan i jego środowisko zbudowało szereg takich przewag w obszarze instytucji politycznych, społecznych, czy gospodarczych. Aresztowanie burmistrza Stambułu, będącego realnym i bezprecedensowym zagrożeniem dla władzy Erdoğana, spowodowało gruntowne zaburzenie możliwości swobodnej konkurencji politycznej. Z tego powodu, opisane w tekście wydarzenie oraz jego konsekwencje dyskwalifikują Turcję jako reżim konkurencyjny i umacniają trend dalszej transformacji reżimu w stronę bardziej skonsolidowanej autokracji.
Kluczowymi zagadnieniami dla przyszłości Turcji i jej systemu politycznego zarazem są sposób finalizacji procesu nowego „kurdyjskiego otwarcia” oraz stabilizacja tureckiej gospodarki. Kryzys ekonomiczny jest jednym z głównych powodów spadku poparcia dla urzędującego prezydenta i obozu rządzącego. Eliminacja tego czynnika mogłaby zatrzymać proces odpływu wyborców do partii opozycyjnych. W kontekście kurdyjskim natomiast, w ostatnich miesiącach obserwujemy historyczny proces rozwiązywania i rozbrojenia Partii Pracujących Kurdystanu (PKK)[xxiii]. W marcu organizacja ogłosiła jednostronne zawieszenie broni, w maju natomiast rozwiązanie. 11 lipca 2025 roku w irackim Regionie Autonomicznym Kurdystanu w prowincji Sulaimaniyah 30 bojowników PKK publicznie złożyło swoją broń jako wyraz dobrej woli[xxiv]. Następnym krokiem ma być powołanie specjalnej komisji parlamentarnej w Wielkim Tureckim Zgromadzeniu Narodowym (TBMM), która miałaby ustrukturyzować politycznie proces. Zakończenie konfliktu turecko-kurdyjskiego, który trwa od 1984 roku, byłoby wielkim i historycznym osiągnięciem prezydenta Erdoğana, co prawdopodobnie przełożyłoby się na wynik kolejnych wyborów. Mimo wszelkich pozytywnych sygnałów jednak, sposób finalizacji procesu nowego „kurdyjskiego otwarcia” wciąż nie jest możliwy do określenia. Negocjacje turecko-kurdyjskie w Turcji wpisują się również w szerszą rekonstrukcję geopolityczną regionu Bliskiego Wschodu, gdzie dla sprawy kurdyjskiej kluczowym był upadek reżimu Baszszara al-Assada w Syrii[xxv].
Krystian Maras – politolog, doktorant w Szkole Doktorskiej Nauk Społecznych Uniwersytetu Łódzkiego, współpracownik Instytutu Badań nad Turcją, analityk zajmujący się polityką wewnętrzną Republiki Turcji, członek zarządu Przedstawicielstwa Regionalnego Forum Młodych Dyplomatów w Łodzi.
[i] Prezydent Republiki Tureckiej musi mieć wykształcenie wyższe.
[ii] Korupcja to nie jedyne zarzuty, przed którymi stoi burmistrz Stambułu. Oprócz nich poważnym oskarżeniem jest również wspieranie organizacji terrorystycznej PKK, obraza funkcjonariusza publicznego (prokuratora dla regionu Stambułu), próba wpłynięcia na wyrok sędziego, czy obraza członków państwowej komisji wyborczej w 2019 roku. BIA News Desk, Criminal cases and investigations against Ekrem İmamoğlu, https://bianet.org/haber/criminal-cases-and-investigations-against-ekrem-imamoglu-308458, (03.07.2025).
[iii] E. Kepenek, How many people have been arrested in the Istanbul Municipality operations?, https://bianet.org/haber/how-many-people-have-been-arrested-in-the-istanbul-municipality-operations-307720, (03.07.2025).
[iv] E. Akin, Turkey’s opposition elects acting mayor as Imamoglu remains detained, protests persist, https://www.al-monitor.com/originals/2025/03/turkeys-opposition-elects-acting-mayor-imamoglu-remains-detained-protests-persist, (09.07.2025).
[v] A. M. Spancerska, Protesty społeczne w Turcji, https://www.pism.pl/publikacje/protesty-spoleczne-w-turcji, (03.07.2025).
[vi] A. Zaman, Turkey’s main opposition CHP seeks to sustain protests over Imamoglu’s arrest, https://www.al-monitor.com/originals/2025/03/turkeys-main-opposition-chp-seeks-sustain-protests-over-imamoglus-arrest, (03.07.2025).
[vii] BIA News Desk, Turkey’s opposition launches nationwide no-shopping boycott, https://bianet.org/haber/turkeys-opposition-launches-nationwide-no-shopping-boycott-306067, (03.07.2025).
[viii]C. Centiguc, Poll Shows AKP-CHP Race Tightens as Voter Discontent with Government Grows, https://www.paturkey.com/news/2025/poll-shows-akp-chp-race-tightens-as-voter-discontent-with-government-grows-21627/, (09.07.2025). A. Yeşilada, Polls Signal Shifting Political Landscape in Turkey: CHP in the Lead, Public Strongly Backs Early Elections, https://www.paturkey.com/news/2025/polls-signal-shifting-political-landscape-in-turkey-chp-in-the-lead-public-strongly-backs-early-elections-21253/, (09.07.2025). Newsroom, Poll shows Erdogan’s AK Party leading main opposition CHP by 3.2 points, https://www.turkiyetoday.com/nation/poll-shows-erdogans-ak-party-leading-main-opposition-chp-by-32-points-3204012, (09.07.2025).
[ix] E. Akin, Turkey deports BBC reporter as detentions near 1,880 amid protest crackdown, https://www.al-monitor.com/originals/2025/03/turkey-deports-bbc-reporter-detentions-near-1880-amid-protest-crackdown, (03.07.2025).
[x] F. Ozerkan, H. Ward, Turkey escalates media crackdown over protest coverage, https://www.al-monitor.com/originals/2025/03/turkey-escalates-media-crackdown-over-protest-coverage, (09.07.2025). E. Akin, X confirms blocking jailed Istanbul mayor Imamoglu’s account in Turkey, https://www.al-monitor.com/originals/2025/05/x-confirms-blocking-jailed-istanbul-mayor-imamoglus-account-turkey, (09.07.2025). E. Akin, Turkey fines Meta for refusing to restrict Facebook, Instagram over Imamoglu protests, https://www.al-monitor.com/originals/2025/04/turkey-fines-meta-refusing-restrict-facebook-instagram-over-imamoglu-protests, (09.07.2025).
[xi] Wśród tych nieprawidłowości wskazano np. znaczący wzrost zamożności niektórych delegatów po kongresie oraz doniesienia o naciskach, zachętach finansowych, manipulacjach i rzekome nominacje na ważne stanowiska w terenie w zamian za oddanie głosu na Özgüra Özela. Oskarżenia te nie mają silnych podstaw dowodowych. Y. Ulucam, Trustee or Kilicdaroglu’s return? Türkiye’s main opposition CHP faces historic crisis, https://www.turkiyetoday.com/nation/main-opposition-chp-faces-historic-crisis-trustee-or-kilicdaroglu-return-3203415?utm_source=pocket_shared, (09.07.2025). E. Akin, Erdogan’s long game: How CHP court case could cripple Turkey’s opposition, https://www.al-monitor.com/originals/2025/07/erdogans-long-game-how-chp-court-case-could-cripple-turkeys-opposition, (09.07.2025).
[xii] BIA News Desk, Ankara Chief Public Prosecutor’s Office alleges fraud in CHP’s 38th Convention, https://bianet.org/haber/ankara-chief-public-prosecutor-s-office-alleges-fraud-in-chp-s-38th-convention-308024, (09.07.2025).
[xiii] On sam również mierzy się z zarzutami grożenia urzędnikowi sądowemu i publicznego znieważenia przedstawiciela rządu. E. Akin, Turkish prosecutors probe main opposition leader Ozel, oust mayors, https://www.al-monitor.com/originals/2025/06/turkish-prosecutors-probe-main-opposition-leader-ozel-oust-mayors, (09.07.2025).
[xiv] The New Arab Staff & Agencies, Graft case against Turkey opposition adjourned until September, https://www.newarab.com/news/graft-case-against-turkey-opposition-adjourned-until-september?utm_source=pocket_shared, (09.07.2025).
[xv]A. Zaman, Turkey’s spy chief heads for Iraq as PKK militants prepare to disarm, https://www.al-monitor.com/originals/2025/07/turkeys-spy-chief-heads-iraq-pkk-militants-prepare-disarm, (10.07.2025). The New Arab Staff & Agencies, Turkey arrests over 100 people, including senior officials, in opposition bastion Izmir, https://www.newarab.com/news/turkey-arrests-over-100-people-opposition-bastion-izmir, (10.07.2025). BIA News Desk, Turkey detains three opposition mayors amid expanding corruption investigations, https://bianet.org/haber/turkey-detains-three-opposition-mayors-amid-expanding-corruption-investigations-309170, (10.07.2025).
[xvi] BIA News Desk, Arrest warrant issued for Halk TV owner Mahiroğlu, https://bianet.org/haber/arrest-warrant-issued-for-halk-tv-owner-mahiroglu-308287, (10.07.2025).
[xvii] E. Akin, Turkey’s Sozcu TV forced off air in latest crackdown on opposition: What to know, https://www.al-monitor.com/originals/2025/07/turkeys-sozcu-tv-forced-air-latest-crackdown-opposition-what-know, (10.07.2025).
[xviii] I. Iordachescu, Turkey’s Kurdish regions not yet ready to believe in peace process, https://www.al-monitor.com/originals/2025/07/turkeys-kurdish-regions-not-yet-ready-believe-peace-process, (15.07.2025).
[xix] K. Maras, Nowe uwarunkowania kwestii kurdyjskiej w Turcji i Syrii [ANALIZA], https://obserwatormiedzynarodowy.pl/2025/01/08/nowe-uwarunkowania-kwestii-kurdyjskiej-w-turcji-i-syrii-analiza/, (09.07.2025).
[xx] A. Michalski, Turbulentna stabilizacja: turecka gospodarka pod kuratelą Şimşeka, https://www.osw.waw.pl/pl/publikacje/analizy/2025-07-09/turbulentna-stabilizacja-turecka-gospodarka-pod-kuratela-simseka, (10.07.2025).
[xxi] Ibidem.
[xxii] Koncepcja ta została opracowana przez Stevena Levitsky’ego i Lucana Way’a. Autorzy ci, definiują go jako „reżim, w którym istnieją formalne instytucje demokratyczne, powszechnie uważane za najważniejszy sposób na zdobycie władzy, jednakże nadużywanie władzy przez inkumbentów daje im znaczącą przewagę nad opozycją. Reżimy te są konkurencyjne, gdyż partie opozycyjne używają demokratycznych instytucji w celu kontestacji urzędującej władzy i realnej walki o nią; jednocześnie, nie można uznać ich za demokratyczne ze względu na „nierówne boisko gry”, sprzyjające inkumbentom (uneven playing field between government and opposition). Konkurencja zatem jest realna, ale nieuczciwa”. Wybory przeprowadzane są w sposób regularny i wolny od masowych oszustw, które zazwyczaj są niepotrzebne, gdyż rządzący bezwzględnie wykorzystują przewagę konkurencyjną (incumbency advantage), m.in. poprzez zagarnianie przestrzeni medialnej. S. Levitsky, L.A. Way, Competitive Authoritarianism. Hybrid Regimes after the Cold War, Cambridge 2010, s. 5.
[xxiii] K. Maras, Abdullah Öcalan wzywa Partię Pracujących Kurdystanu do rozbrojenia i rozwiązania, https://obserwatormiedzynarodowy.pl/2025/03/04/abdullah-ocalan-wzywa-partie-pracujacych-kurdystanu-do-rozbrojenia-i-rozwiazania-maras/, (11.07.2025).
[xxiv] W. van Wilgenburg, R. Soylu, PKK fighters burn weapons in landmark disarmament ceremony, https://www.middleeasteye.net/news/pkk-fighters-burn-weapons-landmark-disarmament-ceremony, (11.07.2025). E. Akin, PKK militants symbolically lay down arms in historic ceremony in Iraqi Kurdistan, https://www.al-monitor.com/originals/2025/07/pkk-militants-symbolically-lay-down-arms-historic-ceremony-iraqi-kurdistan, (11.07.2025).
[xxv] K. Maras, Nowe uwarunkowania kwestii kurdyjskiej w Turcji i Syrii [ANALIZA], https://obserwatormiedzynarodowy.pl/2025/01/08/nowe-uwarunkowania-kwestii-kurdyjskiej-w-turcji-i-syrii-analiza/, (09.07.2025).