Sprzedaż samolotów bojowych stronie wojującej w świetle prawa wojny powietrznej

27 lutego szef unijnej dyplomacji Joseph Borrel ogłosił, że Rada Europejska postanowiła zaoferować Ukrainie pakiet śmiercionośnej broni o znacznej wartości, w tym samoloty myśliwskie. Szczegóły umowy oczywiście nie są znane, ale pomysł wywołuje interesujące pytanie w świetle praw dotyczących neutralności w kontekście operacji lotniczych.

Polski MiG-29 nr 38 z 23 Bazy Lotnictwa Taktycznego w Mińsku Mazowieckim / źródło: Autorstwa Konflikty.pl, Attribution, https://commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=15436440

Autor: dr Mateusz Piątkowski

Neutralność to „stosunek prawny między państwami zaangażowanymi w konflikt zbrojny (strony wojujące) a państwami nie biorącymi udziału w tych działaniach wojennych (neutralnymi)”. W rzeczywistości pojęcie neutralności w stosunkach międzynarodowych jest jedną z najstarszych ram prawa  międzynarodowego. Powyższa uwaga dotyczy zwłaszcza wojny morskiej i stała się punktem o pierwszorzędnym znaczeniu w wielu traktatach wojennych: np. Deklaracji Paryskiej z 1856 r. i Konwencji Haskiej nr XIII z 1907 r. dotyczącej praw i obowiązków mocarstw neutralnych w wojnie morskiej.  Podobne rozporządzenie przyjęto w kontekście wojny lądowej. Wszystkie wyżej wymienione dokumenty podkreślają dobrze znaną i podstawową zasadę neutralności: wszelkie bezpośrednie lub pośrednie dostarczanie jakiegokolwiek materiału wojennego przez państwa neutralne stronom wojującym jest zasadniczo zabronione. Jednakże inną kwestią jest prywatny eksport uzbrojenia.   

A co z wojną powietrzną? Należy podkreślić, że prawo wojny powietrznej jest tylko częściowo skodyfikowane Protokołem I z 1977 r. (art. 49 ust. 3)). Kodyfikacja obejmuje prawo bombardowań lotniczych obiektów znajdujących się na ziemi i odnosi się do szczególnej sytuacji lotników w niebezpieczeństwie. Wszystko, co wykracza poza ten zakres, jest kształtowane przez zwyczajowe prawo międzynarodowe i ogólne zasady międzynarodowego prawa humanitarnego wspólne dla wszystkich wymiarów działań wojennych.

Próbę kompleksowego uregulowania wojny powietrznej podjęto w ramach Haskich Reguł Wojny Powietrznej z 1923 roku. Reguły nigdy nie zostały ratyfikowane, ale w większym lub mniejszym stopniu stanowiły refleks prawa zwyczajowego, które wykształciło się podczas walk powietrznych w latach 1914-1918. Projekt ten jest znany głównie ze względu na rozdział dotyczący bombardowań lotniczych, ale zapomina się, że projekt miał znacznie większy zakres i zawiera specjalną sekcję dotyczącą neutralności w wojnie powietrznej.  Artykuł 44 Reguł stanowi, że „[Z]abrania się neutralnemu rządowi zaopatrywania mocarstwa wojującego, bezpośrednio lub pośrednio, w statki powietrzne, ich części składowe lub materiały oraz amunicję do statków powietrznych”. Przepisy te korespondują z ogólnym zakazem dostarczania wojującemu  sprzętu wojskowego wszelkiego rodzaju (morskiego, lądowego  lub powietrznego) przez państwo neutralne.

Jak wspomniano, Reguły pozostały tylko propozycją prawną na papierze, chociaż niektóre przepisy rzeczywiście reprezentują prawo zwyczajowe, szeroko akceptowane w praktyce państw  (np. definicja samolotu wojskowego). Reszta zaproponowanych rozwiązań ma wymiar bardziej spekulacyjny, w tym propozycje dotyczące eksportu samolotów wojskowych przez państwa neutralne do stron wojujących. Prawdą jest, że twórcy Reguł podążali za zasadniczą ideą, że państwa neutralne nie powinny wspomagać jakimkolwiek sprzętem państw będących w stanie konfliktu zbrojnego. Przy tym należy wskazać, że w 1923 roku praktyka państw w kontekście dostaw lotniczych była nieistniejąca.     

Jak po 1923 roku państwa podchodziły do sygnalizowanego powyżej problemu?
Oto przykłady historyczne
:

W 1939 roku polskie lotnictwo wojskowe poszukiwało nowych samolotów myśliwskich,  które zastąpiłyby przestarzałą flotę dotychczasowych myśliwców PZL P11. Podjęto decyzję o zakupie 14 Hawker Hurricane z Wielkiej Brytanii w czerwcu 1939 roku. Jak się spekuluje, co najmniej jeden z Hurricane’ów dotarł do Gdyni zaledwie kilka dni przed wybuchem wojny, ale kapitan okrętu został poinstruowany, aby pozostać poza polskim morzem terytorialnym. Jednak pod koniec sierpnia 1939 r. rząd brytyjski dał „zielone światło” dla transportu większej ilości maszyn do Polski przez rumuński port w Konstancy (zauważmy, że Wielka Brytania i Francja przystąpiły do II wojny światowej trzeciego dnia konfliktu).     

Jak na ironię, niektóre z Hurricane’ów przeznaczonych dla Polskich Sił Powietrznych zostały sprzedane Fińskim Siłom Powietrznym w lutym 1940 roku, w czasie Wojny Zimowej. Ponadto Wielka Brytania postanowiła wesprzeć fińskie lotnictwo o kolejne samoloty typu Bristol Blenheim i Gladiator. 23 stycznia 1940 roku rząd brytyjski zaakceptował sprzedaż 12 Hawker Hurricane, jednak oficjalnie samoloty zostały dostarczone przez firmę Hawker, a nie przez sam rząd.  Francuskie myśliwce przybyły po zakończeniu działań wojennych.

W latach 1939-1941 Stany Zjednoczone przyjęły ustawę Cash and Carry and Lend-Lease Act, zezwalającą walczącym krajom sojuszniczym na zakup sprzętu w Stanach Zjednoczonych i transportowanie go własnymi środkami. Będąc wtedy państwem neutralnym Stany Zjednoczone wzmocniły Królewskie Siły Powietrzne dostawą  bombowców B-25 Mitchell.

Podczas wojny wietnamskiej siły powietrzne Wietnamu Północnego otrzymały wiele samolotów wojskowych z ZSRR (w tym myśliwce MiG-21).

Podczas wojny Jom Kippur, z powodu poważnych strat izraelskiego lotnictwa wojskowego, Stany Zjednoczone zorganizowały szybki transport samolotów F-4 Phantom przez lotniskowce (operacja Nickel Grass). Pośpiech w dostawach był tak duży, że amerykańscy piloci latali bezpośrednio samolotami do bazy lotniczej Lod w Izraelu, gdzie maszyny zostały natychmiast przejęte przez izraelskich lotników i ruszały do walki (oczywiście dokonując przemalowania znaków sił powietrznych).

Części zamienne do irańskich F-14 Tomcat zostały sprzedane do Iranu w latach 80. XX w. w ramach tzw. afery Iran-Contras podczas trwającego konfliktu pomiędzy Irakiem a Iranem.

Jak można zauważyć, praktyka państwowa w tym zakresie jest rozproszona i niejednoznaczna, a zwłaszcza w drugiej połowie XX w. państwa przedkładały interes polityczny nad ograniczenia wynikające z praw neutralności. Z drugiej strony, Harvard Manual on the International Law Applicable in the Air and Missile Warfare z 2009 roku (Instrukcja dot. Prawa obowiązującego w wojnie powietrznej i rakietowej) bezpośrednio odnosi się do zasad z 1923 roku (reguły 165, 173). Podręcznik Harvarda nie jest źródłem prawa międzynarodowego – twierdzi się jednak, że w znacznej mierze stanowi odzwierciedlenie prawa zwyczajowego. Jednak, jak przedstawiono powyżej, postępowanie państw nie koresponduje z regułami w nich zapisanymi w pełnym zakresie. Co jest jednakże znamienne – pomimo, że dostarczenie lotniczych środków bojowych zawsze było traktowane jako poważne wzmocnienie potencjału adwersarza, to drugie z państw biorące udział w konflikcie zbrojnym nie uważało państwa wspierające jako kolejnej strony konfliktu zbrojnego.

Prawa neutralności czynią rozróżnienie pomiędzy między publicznym i prywatnym eksportem broni, który nie jest zakazany. Art. 46 Haskich Reguł Wojny Powietrznej stanowi, że istnieją tylko dwa obowiązki prewencyjne państwa w kontekście działalności prywatnej: zapobieżenie odlotowi samolotu wojskowego w pełnym ustawieniu bojowym (uzbrojonym i zatankowanym) oraz wstrzymanie lotów transgranicznych między państwem neutralnym a stroną wojującą jeżeli statek powietrzny jest pilotowany przez członków wojujących sił zbrojnych. Jednak, jak ponownie zauważa Harvard Manual – praktyka w tym zakresie jest niejednoznaczna.

Podsumowując, w okolicznościach sprawy można by wysunąć dwa wnioski:  

Nie istnieje jednoznacznie wykształcone prawo zwyczajowe regulujące obowiązki państw neutralnych, zwłaszcza w warunkach wspierania państwa ofiary-agresji, ponieważ praktyka państw w tym względzie jest niejednolita i uwarunkowania politycznie, a nie prawnie;  

Możliwe jest zorganizowanie prywatnego zakupu statków powietrznych za pośrednictwem przedsiębiorstwa produkującego maszyny wojskowe albo innego prywatnego podmiotu oraz dostawy statku powietrznego przez prywatnych „konsultantów”. Takie działanie nie byłoby traktowane jako naruszenie zasad neutralności.

Aktualność z godz. 21:08 (8 marca):

Zgodnie z oświadczeniem polskiego MSZ, samoloty MiG-29 polskiego lotnictwa wojskowego zostaną przekazane do bazy w Ramstein, do dyspozycji rządu USA.

Mateusz Piątkowski – dr nauk prawnych, adwokat (Okręgowa Rada Adwokacka w Łodzi), adiunkt w Katedrze Prawa Międzynarodowego i Stosunków Międzynarodowych Wydziału Prawa i Administracji Uniwersytetu Łódzkiego. Stypendysta Chicago–Kent College of Law. Specjalista prawa konfliktów zbrojnych.

Redakcja

Serwis Obserwator Międzynarodowy, jest niezależnym tytułem prezentującym wydarzenia i przemiany zachodzące we współczesnym świecie.

No Comments Yet

Comments are closed