O Serbii, jej współczesnej polityce, ruchu studenckim i nierozliczonym dziedzictwie przeszłości rozmawiamy z Borisem Vargą, serbskim politologiem i dziennikarzem. Pytamy m.in. o to, czy zwycięstwo Listy Studenckiej w niedawnych wyborach parlamentarnych może stać się punktem zwrotnym w najnowszej historii Serbii, czy oddolna mobilizacja obywatelska jest w stanie przełamać dominację dotychczasowych elit politycznych, a także jak rosyjska wojna przeciwko Ukrainie i relacje z Unią Europejską wpływają na polityczne wybory i międzynarodowe położenie Belgradu. Wreszcie – czym jest współczesny serbski nacjonalizm? Rozmawiał Tomasz Lachowski.

Tomasz Lachowski: Co tak naprawdę oznacza zwycięstwo Listy Studenckiej w niedawnych wyborach parlamentarnych w Serbii? Czy jest przede wszystkim głosem sprzeciwu wobec Aleksandara Vučicia i systemu władzy, który zbudował on w ciągu ostatniej dekady, czy też wyborcy opowiedzieli się za konkretną wizją przyszłości Serbii?
Boris Varga: Odpowiedź na to pytanie wymagałaby pogłębionych badań socjologicznych, które mają kluczowe znaczenie dla zrozumienia Serbii jako społeczeństwa w okresie transformacji, od niemal czterech dekad poruszającego się po spirali prowadzącej od demokratyzacji do autorytaryzmu i z powrotem. Choć przeprowadzano badania opinii publicznej dotyczące postaw wyborców w okresie obalenia reżimu Slobodana Miloševicia w wyniku wyborów i protestów ulicznych 5 października 2000 r., dopiero z perspektywy czasu stało się jasne, że jedną z głównych przyczyn utraty przez niego władzy były przegrane wojny lat 90., a nie perspektywa powrotu Serbii na drogę integracji europejskiej.
Nie ulega wątpliwości, że katastrofa związana z zawaleniem się zadaszenia dworca kolejowego i śmierć 16 osób w Nowym Sadzie w 2024 r. stały się głównymi katalizatorami społecznego gniewu i niezadowolenia z rządów Aleksandara Vučicia. Warto byłoby jednak ustalić, ilu obywateli sprzeciwiało się korupcji i zahamowaniu procesu integracji europejskiej za rządów Serbskiej Partii Postępowej, a ilu obarczało Vučicia odpowiedzialnością za „utratę” Kosowa.
Zwycięstwo wyborcze Listy Studenckiej, a także całego ruchu studenckiego, oznacza przede wszystkim odsunięcie od władzy autokraty funkcjonującego w ramach reżimu hybrydowego oraz polityczny reset serbskiego systemu. Nawet jeśli nowy rząd nie osiągnie zbyt wiele, to w sytuacji, w której instytucje państwowe zostały systematycznie osłabione i pozbawione niezależności, każdy kolejny kryzys będzie prowadził do rozwiązania w postaci nowych wyborów. Wyborów, którymi nie będzie już można manipulować na taką skalę, jak miało to miejsce za rządów Serbskiej Partii Postępowej (SNS).
Jest jeszcze jeden aspekt tej kwestii, bardziej moralny i estetyczny. Serbska Partia Postępowa to nie tylko uosobienie korupcji i przestępczości. Partia ta stworzyła również określony wzorzec funkcjonowania społeczeństwa, charakteryzujący się ślepą lojalnością, zatrudnianiem w oparciu o legitymację partyjną, kupowaniem dyplomów uniwersyteckich, a także promowaniem nieodpowiedniej estetyki kiczu i zachowań kojarzonych z marginalizacją społeczną. To zjawisko nie tylko niezgodne z prawem, lecz także głęboko frustrujące. Jest ono jedną z przyczyn, dla których młodzi ludzie od ponad dekady masowo opuszczają Serbię.

Czy możemy powiedzieć, że ruch studencki przekształcił się w nową siłę polityczną, zdolną trwale zmienić serbską scenę polityczną? A może jest to przede wszystkim szeroka koalicja ludzi zjednoczonych sprzeciwem wobec byłego już rządu, ale niekoniecznie podzielających te same poglądy polityczne?
Trudno jednoznacznie odpowiedzieć na to pytanie. Zwycięstwo tego rodzaju, odniesione przez pozbawioną lidera i zorganizowaną w sposób horyzontalny Listę Studencką, jest zjawiskiem zupełnie nowym – nie tylko w życiu politycznym Serbii, lecz także z perspektywy szerszej teorii demokracji. Mamy do czynienia z całkowicie nieoczekiwanym sukcesem nowego, niekonwencjonalnego aktora politycznego – ruchu studenckiego „Studenci w Blokadzie”, który pozostaje poza strukturami instytucjonalnymi, a którego wybrani do parlamentu przedstawiciele będą jednak wskazywać nowy rząd Serbii. Biorąc pod uwagę skład Listy Studenckiej, można przypuszczać, że gabinet będzie miał przede wszystkim ekspercki charakter.
Powołanie premiera „studenckiego rządu” zakończy etap funkcjonowania Listy Studenckiej jako ruchu pozbawionego formalnego przywództwa. Doniesienia, zgodnie z którymi nowy rząd Serbii jest formowany raczej w toku obrad studenckich zgromadzeń plenarnych niż w konsultacji z parlamentarzystami wybranymi z Listy Studenckiej, wskazują, że w obozie zwycięzców wyborów wyłoniły się dwa ośrodki władzy: społeczny, reprezentowany przez studentów; oraz polityczny, reprezentowany przez ich posłów.
Zarówno serbskie, jak i zagraniczne media bardzo pozytywnie oceniają skład Listy Studenckiej, określając ją mianem „najinteligentniejszego parlamentu”. Procesy demokratyczne wymagają jednak cierpliwości, a oczekiwania nie powinny być nadmiernie wygórowane – szczególnie w państwach, w których instytucje zostały poważnie osłabione, a zakorzeniły się autokracje personalistyczne, takie jak system władzy stworzony przez Aleksandara Vučicia i jego Serbską Partię Postępową.
Niezależnie od tego mamy do czynienia z politycznym resetem Serbii, choć niekoniecznie z przełomem w sferze ideologicznej, która nadal pozostaje zdominowana przez prawicę. Studenci „odebrali” Vučiciowi serbską narrację patriotyczną, którą przez cały okres swoich rządów przedstawiał jako własną, jednocześnie określając wszystkich swoich przeciwników mianem „zdrajców”.
Kim są osoby, które faktycznie reprezentują Listę Studencką? Wiadomo, że nie jest to konwencjonalna partia polityczna, a kandydaci zostali wyłonieni w procesie obejmującym oddolne zgromadzenia studenckie. Czy mamy rzeczywiście do czynienia z oddolnym ruchem obywatelskim, czy też znajdują się w nim osoby, które wcześniej były związane z istniejącymi partiami politycznymi lub elitami władzy?
Z publicznie dostępnych informacji wynika, że kandydaci Listy Studenckiej zostali wyłonieni w drodze głosowania podczas studenckich zgromadzeń plenarnych. Dyskusja nad ich kandydaturami była długa i burzliwa. W trakcie obrad zgromadzenia nałożono weta na niektóre z najmocniejszych potencjalnych kandydatur, w tym na rektora Uniwersytetu w Belgradzie, Vladana Đokicia. Weto objęło również prawicowych profesorów cieszących się znaczną popularnością, takich jak Milo Lompar. Innymi słowy, utrzymano zasadę braku formalnego przywództwa. Nawet Ilija Srdanović, który stanął na czele listy, nie przedstawia się jako lider Listy Studenckiej – jest po prostu pierwszym kandydatem na jej liście wyborczej.
Wśród 140 pierwszych kandydatów Listy Studenckiej, którzy uzyskali mandaty w Zgromadzeniu Narodowym Serbii, najliczniej reprezentowane są środowiska oświatowe i akademickie. Znaczący udział mają również eksperci z dziedzin ochrony zdrowia, prawa, ekonomii, kultury i sztuki. Oczekuje się zatem powołania nowego rządu eksperckiego.
Wśród parlamentarzystów aktywnych w życiu publicznym, którym przypisuje się istotną rolę w przygotowaniu najważniejszych reform gospodarczych, znajduje się Dejan Šoškić, były prezes Narodowego Banku Serbii (2010–2012). Według doniesień był on związany z Partią Demokratyczną i utrzymywał bliskie relacje z byłym prezydentem Serbii Borisem Tadiciem.
Byłoby prawdziwym zaskoczeniem, gdyby Lista Studencka zachowała swoją obecną formułę przez całą czteroletnią kadencję parlamentu. Powołanie premiera popieranego przez studentów nieuchronnie doprowadzi do wykształcenia się wewnętrznej hierarchii w ramach Listy Studenckiej. To, czy na tej bazie powstanie nowy ruch lub partia polityczna, czy też parlamentarzyści zdecydują się związać z innymi ugrupowaniami, ma moim zdaniem drugorzędne znaczenie. Najważniejsze jest to, że nowe twarze wniosły świeżą energię i nową jakość na skostniałą i przygnębiającą serbską scenę polityczną. I właśnie to spotkało się z poparciem wyborców.
Kto jest liderem tego ruchu? Czy można wskazać osoby, które będą faktycznie podejmować najważniejsze decyzje i potencjalnie staną na czele nowego rządu? Czy brak jasno określonego przywództwa jest świadomym elementem strategii ruchu, czy też może w przyszłości stać się źródłem wewnętrznych konfliktów?
Nowe twarze oznaczają zarówno szansę, jak i ryzyko. Lista Studencka nie ma lidera, struktur partyjnych ani hierarchii. Nie wystartowała w przedterminowych wyborach parlamentarnych jako partia polityczna, lecz jako „grupa obywateli”, natomiast sama platforma polityczna wyłoniła się z szerokiego, autonomicznego ruchu studenckiego „Studenci w Blokadzie”. Pod względem organizacyjnym ruch studencki ma wręcz awangardowy charakter: jest pozbawiony przywództwa, zorganizowany horyzontalnie, pokojowy, a decyzje podejmowane są w ramach mechanizmów demokracji bezpośredniej, podczas zgromadzeń plenarnych na uniwersytetach. Sam w sobie stanowi interesujący fenomen z punktu widzenia nauk politycznych. Ten autentyczny, zdecentralizowany ruch z pewnością stanie się przedmiotem dalszych badań akademickich, zwłaszcza że zdołał pokonać ściśle podporządkowaną, klientelistyczną hierarchię reżimu Serbskiej Partii Postępowej.
Jednocześnie ruch ten ma charakter konserwatywny i tradycjonalistyczny, a w kwestiach polityki zagranicznej jest szczególnie zamknięty na inne perspektywy. Wiele aspektów protestów zaskoczyło przedstawicieli proeuropejskiej, obywatelskiej i liberalnie zorientowanej opinii publicznej. Chodzi przede wszystkim o rezerwę ruchu wobec Unii Europejskiej, jego otwartość na Rosję oraz nacjonalistyczne podejście do polityki regionalnej, zwłaszcza w odniesieniu do Kosowa. Można wskazać, być może nieco paradoksalnie, że ruch studencki w Serbii jest w istocie ruchem populistycznym.
Z perspektywy nauk politycznych szczególnie istotne jest to, że tak autentyczny i zdecentralizowany ruch zdołał pokonać klientelistyczną hierarchię reżimu Serbskiej Partii Postępowej. Być może był to również jeden z powodów, dla których Vučić zrezygnował z konfrontacji, która mogłaby doprowadzić do rozlewu krwi, i ustąpił wobec kandydatów studenckich. Uważał bowiem, że ma nad nimi przewagę ze względu na ich brak doświadczenia i otwartość.
W opublikowanym przez studentów po wyborach nowym programie rządowym główny nacisk położono na reformy wewnętrzne. Plan Studencki wyraźnie kontrastuje z prawicowymi wypowiedziami przedstawicieli ruchu podczas publicznych wystąpień i w mediach. Dominują w nim postulaty zerwania z partyjną kontrolą nad instytucjami oraz konfiskaty majątków zdobytych nielegalnie. Lewicowe fundamenty programu studenckiego są przy tym dość konkretne: obejmują walkę z lobby importerów, likwidację instytucji opierających swoją działalność na taniej sile roboczej, ochronę zasobów naturalnych, a także szczególny nacisk na edukację, ochronę zdrowia i wolność mediów.
Niemniej sam fakt, że odbudowa instytucji demokratycznych ma stanowić jeden z priorytetów nowej władzy, wskazuje, że Lista Studencka może skierować Serbię z powrotem na drogę integracji europejskiej. To właśnie ten kierunek stanowi jedyną racjonalną i pragmatyczną opcję dla serbskiej polityki zagranicznej.

A kim jest wspominany przez nas wcześniej Ilija Srdanović?
Profesor Ilija Srdanović, lekarz medycyny, doktor nauk medycznych, jest kardiologiem pracującym w Instytucie Chorób Układu Sercowo-Naczyniowego Wojwodiny w Nowym Sadzie, profesorem zwyczajnym na tamtejszym Wydziale Lekarskim oraz członkiem akademickiej sieci Wolny Uniwersytet. Szerszej opinii publicznej dał się poznać jako kandydat zajmujący pierwsze miejsce na liście wyborczej „Lista Studencka – Studenci Zwyciężają”.
Z perspektywy społecznej jego pojawienie się na pierwszym planie ruchu zrodzonego z protestów studenckich symbolizuje dążenie środowisk akademickich i zawodowych do przejęcia odpowiedzialności obywatelskiej i instytucjonalnej w walce z korupcją oraz na rzecz praworządności. Sam Srdanović nie postrzega jednak swojej pozycji w kategoriach tradycyjnego przywództwa politycznego. Podkreślając, że jest to „lista bez lidera”, a jego kandydatura została wyłoniona decyzją studenckich zgromadzeń plenarnych, widzi w sobie raczej reprezentanta obywateli zaangażowanych w budowanie „lepszej Serbii”, przywrócenie parlamentowi należnej mu godności oraz zagwarantowanie, że najważniejsze decyzje państwowe będą podejmowane w bezpośrednim interesie obywateli i za ich zgodą.
Jeśli przywództwo ruchu studenckiego jest zdecentralizowane, to spróbujmy przywołać jeszcze kilka innych ważnych postaci.
Kolejną ważną postacią ruchu studenckiego jest nowo wybrany przewodniczący Zgromadzenia Narodowego Republiki Serbii, pełniący zarazem obowiązki prezydenta Serbii – Aleksandar Čupić. Pochodzi z Prokuplja, posiada stopień doktora nauk technicznych i pracuje jako adiunkt na Wydziale Transportu i Inżynierii Ruchu Uniwersytetu w Belgradzie. Čupić udostępnił nocleg około stu młodym ludziom i studentom, którzy przemierzali Serbię pieszo. Znany jest również z tego, że śpiewał podczas protestów. Aleksandar Čupić będzie pełnił obowiązki prezydenta Serbii do czasu wyboru nowej głowy państwa. Oczekuje się, że wybory prezydenckie zostaną zarządzone przed końcem roku.
Czy zwycięstwo ruchu studenckiego oznacza także zmierzch karier politycznych „zasiedziałych” w parlamencie polityków?
Zdecydowanie tak. Po raz pierwszy w historii Socjalistyczna Partia Serbii (SPS) nie zdołała zdobyć mandatów parlamentarnych. Przez trzy i pół dekady była ona jednym z kluczowych uczestników nieudanej transformacji Serbii, elementem mechanizmu stojącego za wszystkimi wojnami lat 90., a także tradycyjnym prorosyjskim punktem oparcia na Bałkanach Zachodnich.
Koalicja „Europejska Serbia”, na czele której stała Partia Wolności i Sprawiedliwości, nie tylko nie przekroczyła progu wyborczego, ale uzyskała wręcz śladowe poparcie – mniej niż jeden procent głosów. Wyborcy surowo ukarali przede wszystkim jej liderów, między innymi za niejasne układy zawierane podczas poprzednich wyborów.
Jeśli chodzi o wymianę elit politycznych, zaskakujący rozwój wydarzeń w Serbii przywodzi na myśl dojście do władzy Wołodymyra Zełenskiego w Ukrainie w 2019 r. i sukces jego partii Sługa Ludu (Sługa narodu). Ogromna fala społecznego niezadowolenia z tradycyjnych ukraińskich elit politycznych i wszechobecnej korupcji otworzyła wówczas drogę do władzy zupełnie nowym osobom, niemającym wcześniejszego doświadczenia politycznego. Zdołały one stosunkowo sprawnie odnaleźć się w roli rządzących jeszcze przed wybuchem wojny. Sytuacja w Serbii wykazuje pod tym względem podobieństwa.
Czy Lista Studencka dysponuje realistycznym programem rządzenia państwem, czy też jej sukces opiera się przede wszystkim na mobilizacji wyborców przeciwko Vučiciowi? W jaki sposób zamierza przełożyć postulaty walki z korupcją, zapewnienia niezależności instytucji i przywrócenia praworządności na konkretne reformy?
Początkowo żądanie było właściwie tylko jedno: przeprowadzenie przedterminowych wyborów parlamentarnych w Serbii. Sama kampania wyborcza przybrała charakter swoistego referendum – głosowania „za” lub „przeciwko” Aleksandarowi Vučiciowi i jego Serbskiej Partii Postępowej.
Zgodnie z publicznymi deklaracjami studenci intensywnie pracują nad utworzeniem nowego rządu. Od dłuższego czasu przygotowują również setki stron propozycji programowych, choć w trakcie kampanii wyborczej poznaliśmy jedynie ich skróconą wersję, czyli „Jedenastopunktowy Plan Studencki”.
Okres między zwycięstwem wyborczym Listy Studenckiej, ukonstytuowaniem się nowego Zgromadzenia Narodowego Serbii a powołaniem nowego rządu upłynął pod znakiem spektakularnego rozpadu – niczym domek z kart – autokratycznej hierarchii zbudowanej wokół Serbskiej Partii Postępowej i Aleksandara Vučicia.
Choć Serbska Partia Postępowa formalnie nadal sprawowała władzę, bezpośrednio po wyborach rozpoczęła się fala dochodzeń, zatrzymań, dymisji i rezygnacji wysokich rangą urzędników państwowych oraz przedstawicieli instytucji publicznych. Szczególnie dotyczyło to tych instytucji, które wcześniej znajdowały się w centrum zainteresowania mediów, takich jak policja czy nadawcy publiczni.
Państwo przechwycone przez „układ zamknięty” nagle odzyskało wolność. Można było odnieść wrażenie, że jeszcze przed powołaniem „studenckiego rządu” zaczęto realizować pierwszy postulat zgłaszany podczas protestów studenckich i obywatelskich już w listopadzie 2024 r.: „instytucje muszą wreszcie zacząć wykonywać swoje obowiązki”.
Czy zatem serbskie instytucje rzeczywiście zaczęły już funkcjonować i „wykonywać swoje obowiązki”?
Odpowiem inaczej. A może mamy raczej do czynienia z procesem zakulisowego rozgrywania wpływów instytucjonalnych, w którym wysocy rangą urzędnicy próbują odpowiednio ustawić się przed nadejściem nowego rządu, a jednocześnie rozliczają się między sobą w ramach dawnego systemu, korzystając z próżni politycznej? Bardziej prawdopodobny wydaje się ten drugi scenariusz.
Nagłe i masowe przechodzenie urzędników „na drugą stronę” oraz opowiadanie się po stronie „zwycięzców” obserwowaliśmy już podczas każdej większej transformacji politycznej w Serbii: od upadku komunizmu, przez obalenie Slobodana Miloševicia, aż po dojście do władzy dawnych radykałów i Serbskiej Partii Postępowej.
Innymi słowy, w tym okresie przejściowym priorytetem staje się zacieranie śladów, usuwanie dowodów i związków z „przegranymi”, podczas gdy polityczni debiutanci przygotowują się do przejęcia instytucji całkowicie zdewastowanych w społeczeństwie przesiąkniętym klientelizmem i korupcją. Istotnym czynnikiem jest również obawa „dawnego establishmentu” przed odwetem. Wielu wyborców Listy Studenckiej oczekuje bowiem, że przybierze on formę pewnego rodzaju cywilizowanej lustracji.
Jakie największe zagrożenia stoją przed nowym rządem? Czy najpoważniejszym wyzwaniem będzie utrzymanie jedności ruchu, przezwyciężenie oporu ze strony dotychczasowych elit, czy też zajęcie stanowiska w kontrowersyjnych kwestiach, których do tej pory udawało się unikać, aby zachować szerokie poparcie społeczne?
Wraz z dojściem Listy Studenckiej do władzy klepsydra została odwrócona i czas zaczął działać na niekorzyść zwycięzców. Oczekiwania wyborców wobec Listy Studenckiej są wyjątkowo wysokie, a pierwsze sześć do dwunastu miesięcy od powołania nowego rządu będzie miało decydujące znaczenie dla oceny, czy uda się im sprostać.
Znaczna część opinii publicznej uważała, że Vučić i jego najbliższe otoczenie nie zaakceptują wyników wyborów i nie pogodzą się z porażką. Jeszcze tydzień po przegranej Vučicia poważnie dyskutowano o tym, czy on sam i powiązana z nim sieć przestępcza byli gotowi posunąć się do użycia przemocy. Ostatecznie jednak decydujące znaczenie dla rezygnacji ze scenariusza siłowego miała wyraźna, przekraczająca dziesięć punktów procentowych przewaga Listy Studenckiej nad konkurentami.
Nie można jednak wykluczyć, że dobrowolne przekazanie władzy i szybkie uznanie wyników wyborów oznaczają również przejście do nowej strategii działania. Nie należy lekceważyć Serbskiej Partii Postępowej w roli opozycji. Wielu jej członków, którzy dzięki klientelistycznym powiązaniom zdobyło stanowiska lub zatrudnienie, zdoła utrzymać swoje dotychczasowe pozycje.
Kolejnym problemem jest fakt, że Serbska Partia Postępowa nadal kontroluje niemal wszystkie samorządy lokalne w Serbii. Bez przejęcia wpływu na ten szczebel władzy przeprowadzenie reform gospodarczych będzie niezwykle trudne. Aleksandar Vučić nie uciekł jeszcze do Moskwy, ponieważ uważa, że w tych przedterminowych wyborach parlamentarnych uzyskał niewiele mniej głosów niż w 2023 r.
Czy zwycięstwo Listy Studenckiej może zmienić orientację geopolityczną Serbii? Czy należy spodziewać się zacieśnienia relacji z Unią Europejską i państwami Zachodu, czy raczej kontynuacji dotychczasowego kursu serbskiej polityki zagranicznej?
Podczas kampanii wyborczej Lista Studencka unikała pytań dotyczących polityki zagranicznej. Był to zrozumiały ruch taktyczny. Vučić skutecznie doprowadził bowiem do podziałów i skłócenia wszystkich swoich politycznych przeciwników oraz ugrupowań opozycyjnych, wykorzystując w tym celu niezwykle sprzeczny i niejednoznaczny charakter serbskiej polityki zagranicznej, w ramach której trudno jest utrzymać spójne stanowisko.
Serbska polityka zagraniczna stanowi trudne dziedzictwo wojen lat 90., rewizjonizmu dotyczącego II wojny światowej oraz sposobu postrzegania świata ukształtowanego przez doświadczenia niezaangażowanej Jugosławii. Jest to polityka zakorzeniona w specyficznie serbskim, lokalnym postrzeganiu regionu, Europy i świata, które nie zawsze daje się pogodzić z polityką państw sąsiednich czy Unii Europejskiej.
Ta szczególna perspektywa polityczna pomaga zrozumieć, dlaczego Władimir Putin może być najpopularniejszym zagranicznym przywódcą politycznym w Serbii. Serbowie są społeczeństwem głęboko zeuropeizowanym i zachodnim pod względem stylu życia, a jednocześnie postrzegają NATO jako odwiecznego wroga. Rusofilia jest w serbskim społeczeństwie powszechna i przybiera różne formy, mimo że większość Serbów nie ma nawet podstawowych bezpośrednich doświadczeń związanych z Rosją, nie mówiąc już o chęci zamieszkania, pracy czy studiowania w tym kraju. Nikt w Serbii nie trzyma oszczędności w rublach, nie jeździ Ładą, nie słucha rosyjskiej muzyki pop ani nie spędza wakacji w Soczi.

Jakie jest rzeczywiste stanowisko ruchu wobec Rosji i wojny w Ukrainie? Czy Lista Studencka jest gotowa poprzeć europejską odpowiedź na rosyjską agresję, w tym sankcje wobec Rosji? A może jej przedstawiciele, mimo sprzeciwu wobec Vučicia, podzielają obecne w serbskim społeczeństwie pewne prorosyjskie sympatie?
Kolejnym czynnikiem, na który liczy Vučić, są podziały dotyczące polityki zagranicznej i regionalnej. Były one widoczne również w przypadku Demokratycznej Opozycji Serbii (DOS), która rozpadła się wkrótce po zwycięstwie nad Miloševiciem. W swoich wypowiedziach po uznaniu porażki wyborczej Vučić twierdził, że Lista Studencka nałoży sankcje na Federację Rosyjską do wiosny przyszłego roku.
Tymczasem przedstawiciele Listy Studenckiej deklarowali, że nowy rząd Serbii nie nałoży sankcji na Rosję, a jego polityka wobec Moskwy pozostanie bez zmian. To właśnie te elementy populistyczne świadczą o całkowitym niezrozumieniu Rosji – państwa położonego tysiące kilometrów od Bałkanów. „Rosyjski but” nigdy nie stanął w Serbii w taki sposób, jak miało to miejsce w Polsce i państwach Układu Warszawskiego. Serbskie wyobrażenie o Rosji ma charakter niemal mityczny i opiera się przede wszystkim na wsparciu, jakiego Moskwa udziela Belgradowi w kwestii Kosowa, bez zrozumienia konsekwencji takiej polityki.
Serbia nie interpretuje wojny w Ukrainie jako przejawu rosyjskiego imperializmu, lecz raczej jako kolejny etap konfrontacji Rosji z Zachodem. Wynika to z faktu, że Serbia nigdy nie rozliczyła się z wojnami lat 90., z rzeczywistym przebiegiem wydarzeń na terytorium byłej Jugosławii ani z odpowiedzialnością Belgradu za ekspansjonizm i realizację idei Wielkiej Serbii w regionie.
Czy integracja europejska jest jakkolwiek rzeczywistym celem politycznym Listy Studenckiej, czy też pozostaje kwestią drugorzędną wobec walki z korupcją i reformy państwa? Innymi słowy, czy zwycięstwo ruchu może przybliżyć Serbię do członkostwa w UE, czy będzie to zależało przede wszystkim od gotowości nowego rządu do podejmowania trudnych decyzji w kwestiach praworządności i relacji z Rosją?
Wśród przedstawicieli Listy Studenckiej widoczna jest świadomie przyjęta obojętność wobec polityki zagranicznej. Wyjątkiem są sporadyczne odwołania do Rosji, obliczone na przyciągnięcie prorosyjskich wyborców w Serbii. W konsekwencji studenci tolerowali obecność rosyjskich flag i symboli podczas swoich protestów, co spotkało się z ostrą dezaprobatą znacznej części prozachodniego, liberalnego i centrowego elektoratu serbskiego.
Kolejne kontrowersje wywołał sprzeciw wobec eksponowania flag Unii Europejskiej podczas tych demonstracji. Ponieważ obok flag unijnych często pojawiały się również flagi ukraińskie, część uczestników protestów wyrażała swoje niezadowolenie. W tym kontekście zarówno symbole UE, jak i Ukrainy były postrzegane jako wyraz niezadowolenia studentów z postawy Brukseli i szerzej rozumianego Zachodu.
W przekonaniu studentów, młodego pokolenia oraz wielu innych obywateli Unia Europejska odegrała istotną rolę w umożliwieniu Serbskiej Partii Postępowej i Vučiciowi utrzymania władzy w Serbii przez ostatnie 14 lat. Kiedy w listopadzie 2024 r. rozpoczęły się protesty, UE przez wiele miesięcy milczała w obliczu przemocy, mimo że serbscy studenci i obywatele występowali przeciwko dyktatorowi, walcząc o realizację tych samych celów, których osiągnięcia oczekuje się od Serbii na drodze do członkostwa w Unii. Jednocześnie Bruksela udzielała zdecydowanego wsparcia Gruzji w jej zmaganiach z rosyjskimi wpływami imperialnymi.
Przez lata Vučić fałszował wybory, podważał niezależność instytucji demokratycznych i wymiaru sprawiedliwości oraz tłumił działalność niezależnych mediów. Wszystko to odbywało się przy milczącej aprobacie Brukseli, która przymykała oko na te praktyki w imię negocjacji dotyczących Kosowa, stabilności na Bałkanach Zachodnich oraz projektu „Jadar”, związanego z wydobyciem jadaritu. Taka obojętność i niejednoznaczna postawa sprawiły, że studenci przestali oczekiwać wsparcia ze strony UE i przestali postrzegać ją jako sojusznika.
Jeśli chodzi o politykę zagraniczną, Serbia nie ma zbyt wielu alternatyw. Jest otoczona państwami członkowskimi UE i NATO, a ponad dwie trzecie jej aktywności gospodarczej jest powiązane właśnie z Unią Europejską.
Lista Studencka skupia rozsądnych ludzi – przede wszystkim przedstawicieli środowiska akademickiego i ekspertów – którzy, jak sądzimy, będą w stanie znaleźć wspólny język z Brukselą, mimo wcześniejszych nieporozumień. Sami studenci również kierują wzrok ku wartościom europejskim i podróżują do państw UE, a nie do Rosji.

A jakie stanowisko Lista Studencka zajmuje w kwestii Kosowa? Czy jej przedstawiciele są otwarci na bardziej pragmatyczne podejście do dialogu z Prisztiną, czy też pozostają przy tradycyjnym stanowisku Serbii, zgodnie z którym Kosowo stanowi integralną część serbskiego państwa?
Kwestia Kosowa będzie najprawdopodobniej największym wyzwaniem w relacjach między Brukselą a nowymi władzami w Belgradzie. Jeszcze przed ukonstytuowaniem się nowego parlamentu przedstawiciele Listy Studenckiej udali się do Brukseli. Podczas jednego ze spotkań, na ich prośbę, odtworzono pieśń wyrażającą nostalgię za Kosowem. Jedni interpretowali ten gest jako wyraz tłumionego bólu i poczucia krzywdy, inni natomiast uznali go za prowokację i manifestację polityczną.
Zachowanie Kosowa w granicach Serbii było również jednym z dominujących motywów wypowiedzi przedstawicieli Listy Studenckiej podczas kampanii wyborczej. Kwestia ta ma wyraźnie istotne znaczenie dla młodych Serbów i stanowi źródło ich frustracji. Podczas powyborczych uroczystości w noc wyborczą młodzi ludzie śpiewali pieśni i eksponowali symbole gloryfikujące Kosowo, którym towarzyszyły szowinistyczne okrzyki.
Już teraz można stwierdzić, że Kosowo będzie pierwszą poważną przeszkodą na drodze Listy Studenckiej – zarówno w wymiarze regionalnym, jak i międzynarodowym. Gdyby doszło do zmian politycznych w kluczowych państwach członkowskich UE, niektórzy przedstawiciele nowego rządu mogliby skłaniać się ku coraz popularniejszemu w Europie i na świecie nurtowi skrajnej prawicy, który może mieć odmienną wizję granic i stabilności na Bałkanach Zachodnich.
Co zatem może zrobić UE w najbliższych tygodniach czy miesiącach w kontekście Serbii?
Uważam, że Bruksela da Liście Studenckiej pewien czas na „uporządkowanie” własnych spraw wewnętrznych, zamiast rozliczać niedoświadczonych polityków z całych ostatnich 14 lat, czyli okresu, w którym władzę sprawowali Vučić i Serbska Partia Postępowa.
Zachód popełnił błąd w przypadku byłego premiera Serbii Zorana Đinđicia, stawiając przed jego rządem zbyt wygórowane wymagania w następstwie wojen lat 90. Wysłało to negatywny sygnał wszystkim zainteresowanym, tym bardziej że ostatecznie za zamachem na Đinđicia stały służby specjalne dawnego reżimu Miloševicia.
Przejdźmy do kwestii nacjonalizmu i jego obecności we współczesnej serbskiej polityce. Czy ruch studencki jest w stanie zakwestionować serbski nacjonalizm i polityczne dziedzictwo wojen jugosłowiańskich lat 90.? Czy sprzeciw wobec korupcji i praktyk autorytarnych obejmuje również krytyczną rewizję roli Serbii w konfliktach towarzyszących rozpadowi Jugosławii, czy też kwestie te pozostają poza wspólnym programem ruchu?
Nawet po zwycięstwie Listy Studenckiej serbski nacjonalizm pozostaje dominującą ideologią w Serbii. Można wręcz odnieść wrażenie, że jest dziś jeszcze bardziej atrakcyjny i popularny niż wcześniej, ponieważ przejęło go młode pokolenie, wpisując się tym samym w globalną falę neokonserwatyzmu. Na zgromadzeniach studenckich nie rozbrzmiewa muzyka rockowa – zamiast niej uczestnicy tańczą tradycyjne serbskie kolo i zakładają ludowe stroje. Podczas protestów nieśli ikony oraz symbole prawosławne. Jedynym zachodnim utworem i przesłaniem była nieformalna pieśń protestów studenckich – „Freed from Desire” włoskiej piosenkarki Gali. Co znamienne, utwór ten wyjątkowo trafnie oddaje społeczną wrażliwość ruchu.
Ten nacjonalizm nie ma jednak charakteru radykalnego. Różni się pod tym względem od nacjonalizmu, który utrzymywał się przez cały okres rządów Serbskiej Partii Postępowej, ugrupowania złożonego z byłych zwolenników Serbskiej Partii Radykalnej.

Czy ta nowa siła polityczna może zmienić sposób, w jaki Serbia mierzy się ze swoją przeszłością? Mam na myśli nie tylko rozliczenie zbrodni popełnionych podczas wojen, lecz także pamięć historyczną, stosunki z państwami sąsiednimi oraz gotowość do otwartej debaty na temat odpowiedzialności państwa.
Nie. Proces sprawiedliwości okresu przejściowego (transitional justice), rozliczenia odpowiedzialności i zmierzenia się z przeszłością będzie musiał poczekać w Serbii na kolejne pokolenia. Problem tkwi w nacjonalistycznej narracji kształtowanej przez polityków i media, która wyklucza jakąkolwiek odpowiedzialność Serbii, przedstawiając naród serbski jako największą ofiarę wojen lat 90. Narracja ta opiera się na utrwalonym sposobie opowiadania o II wojnie światowej i walce z faszyzmem, tworząc propagandowy przekaz podobny do tego, którym Kreml posługuje się obecnie przeciwko Ukrainie, Europie i Zachodowi.
Młodzi Serbowie nie mają pełnego obrazu zniszczenia Vukovaru przed dokładnie 35 laty, okupacji jednej trzeciej terytorium Chorwacji, ludobójstwa dokonanego na muzułmanach w Bośni i Hercegowinie, oblężenia Sarajewa, serbskiej kontroli nad dwiema trzecimi terytorium Bośni i Hercegowiny czy wypędzenia ponad miliona Albańczyków z Kosowa. Wszystkie te wydarzenia postrzegane są z zupełnie innej perspektywy niż chorwackie operacje wojskowe „Bljesak” i „Oluja”, utrata przez Serbię suwerenności nad Kosowem, wojna z NATO, odłączenie się Czarnogóry czy szersza koncepcja „serbskiego świata” (Srpski svet), wzorowana na idei „ruskiego świata” (Russkij mir).
Serbscy studenci urodzili się i dorastali w takiej właśnie atmosferze. Zmierzenie się z tym dziedzictwem będzie dla nich kolejnym procesem uczenia się – podobnie jak było nim odsunięcie Vučicia od władzy. Będzie to jednak proces znacznie bardziej bolesny emocjonalnie.

Zbliżając się już powoli do końca naszej rozmowy, chciałbym zapytać, czy zwycięstwo Listy Studenckiej może okazać się punktem zwrotnym nie tylko dla Serbii, lecz także dla całych Bałkanów Zachodnich? Czy pokaże, że oddolna mobilizacja obywatelska jest w stanie przełamać dominację od dawna zakorzenionych elit politycznych, czy też interpretowanie tego wyniku jako początku szerszej demokratycznej transformacji w regionie byłoby przedwczesne?
Zwycięstwo Listy Studenckiej ma znaczenie przede wszystkim dla samej Serbii i jej polityki wewnętrznej. Wyborcy nie głosowali „za Unią Europejską” ani „przeciwko niej”, lecz – jak głosiło główne hasło wyborcze Listy Studenckiej – „za Serbią” albo „za mafią”.
Model organizacyjny ruchu studenckiego i Listy Studenckiej z pewnością można zastosować także poza Bałkanami Zachodnimi. W przypadku Serbii znacznie ważniejsze jest jednak wpisanie zwycięstwa studentów w krajową kulturę pamięci – obszar, z którym Serbia zmaga się od dziesięcioleci. Współczesne serbskie rewolucje demokratyczne nie należą do pamięci zbiorowej tego kraju, a niekiedy wręcz zostają w niej utrwalone w zniekształconej postaci. Problem ten sięga powszechnie akceptowanej narracji o tak zwanej „rewolucji antybiurokratycznej”, znanej również jako „rewolucja jogurtowa”, która rozegrała się w opozycji do emancypacyjnej fali demokratycznej ogarniającej socjalistyczną Europę Południowo-Wschodnią w 1989 roku.
Serbska kultura polityczna i kultura pamięci nie uznają współczesnych rewolucji demokratycznych, takich jak „rewolucja 5 października” 2000 roku. W Ukrainie 21 listopada obchodzony jest Dzień Godności i Wolności – oficjalne święto państwowe upamiętniające dwie ukraińskie rewolucje: Pomarańczową Rewolucję z 2004 roku oraz Rewolucję Godności z 2014 roku.
Wywodzące się z Kremla narracje o „kolorowych rewolucjach” skutecznie przyczyniły się do przedstawienia serbskich wydarzeń jako zamachu stanu przeprowadzonego przez serbskich „najemników” przy wsparciu CIA i innych zachodnich służb wywiadowczych.
Każdego roku, 5 października, działacze serbskiego ruchu Otpor świętują w gronie przyjaciół swoje spektakularne zwycięstwo bez użycia przemocy nad Slobodanem Miloševiciem – niebezpiecznym bałkańskim zbrodniarzem wojennym, który nigdy nie został skazany. Towarzyszy temu jednak pewien niepokój: obawa, że będą musieli bronić się przed oskarżeniami o zdradę. Tymczasem powinni być dumni z tego, że na początku XXI wieku pomogli studentom z Gruzji, Ukrainy, Mołdawii, Białorusi i innych państw obalić własnych postkomunistycznych dyktatorów metodami pokojowymi.
W rezultacie narracji rozpowszechnianych przez Serbską Partię Postępową i prorosyjskie media nawet sami obywatele Serbii nie mają już pewności, czy to oni, dzięki masowej frekwencji wyborczej, obalili Miloševicia i obronili wolę elektoratu, czy też był to z góry zaplanowany „policyjny zamach stanu”. Te białe plamy w kulturze pamięci stwarzają zagrożenie, że również obecny ruch studencki zostanie w przyszłości przedstawiony jako kolejny rzekomo „zdradziecki” ruch.
Zarzut o „kolorową rewolucję” mógłby pogrzebać ruch studencki?
Od dwóch lat serbscy studenci muszą nieustannie tłumaczyć, że nie dążą do przeprowadzenia „kolorowej rewolucji” – oskarżenia, które Vučić i rosyjska machina propagandowa wysuwają pod ich adresem każdego dnia. Jednocześnie brakuje szerszej świadomości, że 25 października 2026 roku Serbia doświadczyła właśnie swojej drugiej „rewolucji wyborczej”.
I dokładnie tym, z definicji, była ona w istocie: masową mobilizacją wyborców przeciwko autokratycznemu przywódcy, zintensyfikowanym monitorowaniem procesu wyborczego i działaniami na rzecz zapobiegania fałszerstwom, atmosferą przypominającą referendum oraz aktywnym udziałem młodych ludzi, wykorzystujących metody masowego protestu i pokojowego oporu.
Czy w rezultacie ostatnich wyborów serbska świadomość polityczna powoli może ulec zmianie?
Trzeba zaznaczyć, że w serbskiej świadomości politycznej nie istnieje wyraźna granica między epoką „przed” i „po” obaleniu tyrana. Zacierają się różnice między „ofiarami” a „sprawcami przemocy”. „Polityczni koniunkturaliści” stają się czymś powszechnie akceptowanym, a poszczególne osoby nie ponoszą żadnych konsekwencji – po prostu przechodzą ze starego, „przegranego” obozu do nowego, „zwycięskiego”.
Dopiero gdy październik stanie się w oficjalnym kalendarzu państwowym Serbii miesiącem rewolucji i integralną częścią krajowej kultury pamięci, kraj będzie mógł wyrwać się z „Dnia Świstaka”, w którym od dziesięcioleci krąży w kółko – od ulicznych protestów do autokratycznego przywódcy i z powrotem.
Dziękuję za rozmowę.
Rozmawiał Tomasz Lachowski.
Boris Varga jest politologiem i dziennikarzem. Uzyskał tytuł magistra na Wydziale Dziennikarstwa, w Katedrze Mediów Międzynarodowych i Informacji Uniwersytetu Lwowskiego im. Iwana Franki w Ukrainie, a stopień doktora na Wydziale Nauk Politycznych Uniwersytetu w Belgradzie w Serbii.
Jest autorem i wieloletnim współpracownikiem kilku międzynarodowych i regionalnych mediów, m.in. BBC Ukrainian, Al Jazeera Balkans, Vreme i Autonomija, organizacji pozarządowych, takich jak Helsiński Komitet Praw Człowieka w Serbii, Forum Stosunków Międzynarodowych oraz Niezależne Stowarzyszenie Dziennikarzy Wojwodiny, a także instytucji, w tym Misji OBWE w Serbii i Lwowskiego Uniwersytetu Narodowego im. Iwana Franki. W swojej działalności dziennikarskiej, badawczej i dydaktycznej koncentruje się przede wszystkim na sprawach międzynarodowych oraz regionie obejmującym republiki byłej Jugosławii i byłego Związku Sowieckiego. Specjalizuje się w zagadnieniach transformacji ustrojowej, demokracji i autorytaryzmu.
Bardziej szczegółowe informacje biograficzne, w tym wykaz książek i publikacji, dostępne są na stronie: www.borisvarga.com



